महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि सांगीतिक जडणघडणीत १९५० ते २००० हा पन्नास वर्षांचा कालखंड एका देदीप्यमान सुवर्णयुगासारखा मानला जातो. या अर्धशतकानं मराठी माणसाला ‘सुगम संगीत’ या भावस्पर्शी आणि समृद्ध सांगीतिक प्रकाराची अमूल्य देणगी दिली. ‘सुगम संगीत’ या शब्दाचा अर्थ केवळ ‘सोपे संगीत’ असा घेणे योग्य ठरणार नाही. सुगम संगीतातून शब्दांचा अर्थ, त्यातील सूक्ष्म भाव आणि कवीची कल्पना अत्यंत सहजपणे रसिकांपर्यंत पोहोचते. त्याच वेळी संगीतदेखील तितकंच प्रभावी आणि हृदयस्पर्शी ठरतं. म्हणून ते सुगम संगीत!

१९५० ते १९९० या चार दशकांच्या काळात ‘भावगीत’ या प्रकारानं मराठी माणसाच्या मनावर अक्षरशः राज्य केले. या काळात महाराष्ट्राला शांता शेळके, ग. दि. माडगूळकर, मंगेश पाडगावकर, पी. सावळाराम, जगदीश खेबुडकर आणि सुरेश भट यांसारख्या दिग्गज कवींची समृद्ध परंपरा लाभली. त्यांच्या काव्याला सुधीर फडके, वसंत प्रभू, श्रीनिवास खळे, यशवंत देव, दशरथ पुजारी, दत्ता डावजेकर, राम कदम आणि हृदयनाथ मंगेशकर यांसारख्या प्रतिभावान संगीतकारांनी सुरेल आणि भावपूर्ण स्वर दिले. या कवी आणि संगीतकारांच्या सहकार्यातून मराठी भावगीतांनी मराठी संगीतात अजरामर ठसा उमटवला.

ग. दि. माडगूळकर

या काळात ग. दि. माडगूळकर (गदिमा) हे अत्यंत प्रभावी आणि लोकप्रिय कवी ठरले. त्यांच्या लेखणीतून ग्रामीण जीवन, निसर्ग आणि मानवी भावना जिवंतपणे उभ्या राहिल्या. साधी, ओघवती आणि अर्थपूर्ण भाषा हे त्यांच्या काव्याचं वैशिष्ट्य ठरले. प्रेम, विरह आणि अंतर्मनातील सूक्ष्म भावविश्व त्यांनी सहजपणे व्यक्त केले.

गदिमा आणि सुधीर फडके (बाबूजी) ही जोडी मराठी संगीतातील एक अजरामर संगम मानली गेली. गदिमांच्या अर्थगर्भ आणि भावपूर्ण शब्दांना बाबूजींनी दिलेल्या सुरांनी विलक्षण उंची प्राप्त झाली. या दोघांच्या सहकार्यातून ‘उद्धवा अजब तुझे सरकार’, ‘कानडा राजा पंढरीचा’, ‘एक धागा सुखाचा’, ‘जग हे बंदिशाला’ यांसारखी अनेक गीतं रसिकांच्या मनात घर करून राहिली. गदिमांच्या काव्याला बाबूजींच्या शास्त्रीयतेवर आधारलेल्या चाली आणि आर्त, स्पष्ट गायनाची जोड मिळाली; त्यामुळे ही गीतं केवळ लोकप्रिय झाली नाहीत, तर मराठी भावविश्वाचा एक अविभाज्य भाग बनली.

गदिमा–बाबूजी यांच्या सहकार्यातून तयार झालेली अनेक गीतं विविध गायक-गायिकांनी सादर केली आणि त्यामुळे या गीतांचा आवाका अधिक व्यापक झाला. अरुण दाते, सुधा मल्होत्रा, सुमन कल्याणपूर आणि माणिक वर्मा यांसारख्या गायकांनी या भावगीतांना आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आवाजानं अधिक खुलवून दिले. माणिक वर्मा यांनी गायलेली ‘घन नीळा लडीवाळा’ आणि ‘बहरला पारिजात दारी’ ही गीतं रसिकांना एका वेगळ्याच भावविश्वात घेऊन गेली.

गदिमा आणि बाबूजींनी तयार केलेलं ‘गीत रामायण’ हे मराठी सुगम संगीतातील ‘मुकुटमणी’ ठरले. १९५५ मध्ये आकाशवाणी पुणेवर सुरू झालेल्या या कार्यक्रमानं संपूर्ण महाराष्ट्राला वेड लावलं. रामायण कथा सोप्या शब्दांत आणि सुरांत मांडण्याचा उद्देश होता. ग. दि. माडगूळकर यांची लेखणी आणि सुधीर फडके यांचं संगीत यांची अप्रतिम सांगड यात दिसली.

१ एप्रिल १९५५ रोजी ‘कुश लव रामायण गाती’ने सुरुवात झाली आणि ५६ आठवडे हा कार्यक्रम भक्तिभावानं ऐकला गेला. १९५७ मध्ये पुस्तक प्रकाशित झाले. त्याची ब्रेलमधील आवृत्तीही प्रकाशित झाली. पुढे वितरित झालेल्या कॅसेट संचाला देखील प्रचंड प्रतिसाद मिळाला आणि त्याचं अनेक भाषांत भाषांतर झाले.

या यशामुळे गदिमा ‘आधुनिक वाल्मिकी’ ठरले, तर बाबूजींचं स्थानही शिखरावर पोहोचले.

पी. सावळाराम

गदिमा आणि बाबूजींच्या बरोबरीने त्याच काळात दुसरी जोडी जुळली, ती पी. सावळाराम आणि वसंत प्रभू यांची.

पी. सावळाराम हे मराठी सुगम संगीतातील अत्यंत प्रभावी आणि लोकमान्य गीतकार ठरले. त्यांच्या साध्या, सोप्या पण हृदयाला भिडणाऱ्या शब्दरचनांमुळे त्यांना ‘जनकवी’ ही उपाधी मिळाली. स्त्रीमनाच्या सूक्ष्म भावना व्यक्त करण्यात त्यांचा हातखंडा होता. माहेरवाशिणीची ओढ, मातृत्वाची कोमलता आणि प्रेमातील निरागसता त्यांनी अत्यंत तरलतेने मांडली. ‘लेक लाडकी या घरची’, ‘हसले गं बाई हसले’, ‘जिथे सागरा धरणी मिळते’ आणि ‘गंगा जमुना डोळ्यांत उभ्या का’ यांसारख्या गीतांमधून त्यांनी स्त्रीचं भावविश्व अचूक आणि प्रभावीपणे उभं केले. त्यांच्या लेखणीत साधेपणा असला, तरी त्यात भावनांची खोली आणि सहज गेयता होती.

संगीतकार वसंत प्रभू यांनी सावळारामांच्या या भावस्पर्शी शब्दांना सुरेल आणि हृदयस्पर्शी चाली दिले. त्यांच्या चालींमध्ये गोडवा, नजाकत आणि हळवेपणा होता. त्यामुळे शब्द आणि सूर यांचा सुंदर संगम घडला. सावळाराम–प्रभू या जोडीनं गवळणी, भक्तिगीतं आणि भावगीतं या विविध प्रकारांत अनेक अजरामर गीतं निर्माण केली. ‘राधा कृष्णावरी भाळली’, ‘रिमझिम पाऊस पडे’ या गवळणी, ‘विठ्ठला समचरण तुझे धरिते’, ‘शरण तुला भगवंता’ यांसारखी भक्तिगीतं, तसेच ‘हृदयी जागा तू अनुरागा’सारखी भावगीतं आजही रसिकांच्या मनात घर करून राहिली आहेत. या जोडीच्या सर्जनशील सहकार्यातून मराठी संगीतात एक मधुर आणि चिरंतन परंपरा निर्माण झाली.

वसंत प्रभू यांच्या अकाली निधनानंतर पी. सावळाराम यांची गाणी दशरथ पुजारी, वसंत शिंदे आदी संगीतकारांनीदेखील स्वरबद्ध केली.

शांता शेळके

दुसरीकडे, कवयित्री शांता शेळके यांनी आपल्या अष्टपैलू लेखणीनं सुगम संगीत अधिक समृद्ध केले. चित्रपटगीतांपासून ते गंभीर भावगीतांपर्यंत त्यांचा वावर अत्यंत सहज राहिला. १९५० मधील ‘राम राम पाव्हणं’ या चित्रपटापासून त्यांच्या चित्रपटगीत लेखनाचा प्रवास सुरू झाला आणि पुढे तो अत्यंत देदीप्यमान ठरला.

हृदयनाथ मंगेशकर यांनी संगीतबद्ध केलेली ‘जिवलगा राहिले दूर घर माझे’, ‘वादळ वारं सुटलं गो’, ‘जाईन विचारीत रानफुला’, ‘ही वाट दूर जाते’, तसेच सुधीर फडके यांनी स्वरबद्ध केलेलं ‘तोच चंद्रमा नभात’, श्रीनिवास खळे यांनी संगीत दिलेलं ‘असा बेभान हा वारा’ आणि जितेंद्र अभिषेकी यांचं ‘काटा रुते कुणाला’ ही गीतं रसिकांच्या मनावर राज्य गाजवणारी ठरली. आशा भोसले यांच्या नखरेल आवाजातील ‘रेशमाच्या रेघांनी’ ही लावणी तुफान गाजली.

मंगेश पाडगावकर

कविवर्य मंगेश पाडगावकर हे मराठी भावगीतांचे एक प्रमुख आधारस्तंभ मानले गेले. श्रीनिवास खळे यांच्या संगीत दिग्दर्शनाखालील ‘शुक्रतारा मंद वारा’, ‘चांदोमामा चांदोमामा…’, तसेच यशवंत देव यांनी संगीतबद्ध केलेली ‘भातुकलीच्या खेळामधली…’, ‘या जन्मावर, या जगण्यावर…’ आणि ‘तुझे गीत गाण्यासाठी…’ ही गीतं पिढ्यान्पिढ्या लोकप्रिय ठरली. यशवंत देव आणि श्रीनिवास खळे यांच्या सुरेल चालींमुळे या गीतांना विशेष उंची मिळाली.

मंगेश पाडगावकरांचं कल्पनाविश्व अत्यंत व्यापक होतं. त्यांनी ‘शुक्रतारा मंद वारा’सारखी शृंगारिक गीतं लिहिली, तर ‘चांदोमामा चांदोमामा भागलास का?’सारखी गोड बालगीतंही रचली. त्यांच्या लेखनातील ही विविधता त्यांच्या विलक्षण प्रतिभेची साक्ष देणारी ठरली.

सुरेश भट

१९५० ते २००० या काळात मराठी सुगम संगीतात जो एक क्रांतिकारी आणि ज्वलंत बदल घडला, तो म्हणजे ‘मराठी गझल’चा उदय आणि तिची वाढती लोकप्रियता. या परिवर्तनाचं संपूर्ण श्रेय ‘गझलसम्राट’ कवी सुरेश भट यांना जातं. सुरेश भट यांच्या गझलांना पं. हृदयनाथ मंगेशकर यांच्या अलौकिक चाली लाभल्या. लता मंगेशकर आणि आशा भोसले यांच्या स्वरांनी त्या साकार झाल्या आणि त्यातून मराठी संगीतविश्वात एक नवा अध्याय सुरू झाला. या सहकार्यातून ‘केंव्हातरी पहाटे…’, ‘तरुण आहे रात्र अजुनी’, ‘मालवून टाक दीप’ आणि ‘सुन्या सुन्या मैफिलीत माझ्या’ यांसारखी अजरामर गीतं निर्माण झाली.

सी. रामचंद्र यांनी संगीतबद्ध केलेलं ‘मलमली तारुण्य माझे…’ हे गीत आणि पुढे सुरेश वाडकर यांच्या मधाळ आणि परिपक्व आवाजात साकार झालेल्या ‘आताच अमृताची बरसून रात्र गेली’ आणि ‘आता जगायाचे असे माझे किती क्षण राहिले’ या गझलांनी रसिकांच्या मनाला खोलवर स्पर्श केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना आदर्श मानणाऱ्या भटांनी ‘भीमराया घे तुझ्या या लेकरांची वंदना’ हे गीत लिहून वंचित समाजाला आत्मसन्मानाची आणि प्रेरणेची नवी ऊर्जा दिली.

जगदीश खेबुडकर

जगदीश खेबुडकर हे देखील मराठी चित्रपटसंगीतातील अत्यंत लोकप्रिय आणि लोकमान्य गीतकार ठरले. त्यांच्या साध्या, गावरान आणि ठेकेदार भाषेतून त्यांनी ग्रामीण जीवन, लावणी आणि लोकभावना अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त केल्या. त्यांच्या गीतांत सहज गेयता आणि रंगतदार शब्दरचना आढळली; त्यामुळे ती गाणी तोंडपाठ होऊन जनमानसात रुजली. चित्रपट संगीताला लोकसंगीताचा अस्सल ठेका देण्यात त्यांचं योगदान विशेष महत्त्वाचं ठरलं.

एका बाजूला सुधीर फडके यांनी स्वरबद्ध केलेलं ‘आकाशी झेप घे रे’ किंवा प्रभाकर जोग संगीत दिग्दर्शित ‘किती सांगू मी सांगू कोणाला’ ही भावपूर्ण गाणी, तर राम कदम यांनी स्वरबद्ध केलेली ‘पिकल्या पानाचा देठ की हो हिरवा’, ‘तुम्हावर केली मी मर्जी बहाल’, ‘आली ठुमकत नार…’ यांसारखी ठसक्यातली गीतं त्यांच्या लेखणीची ताकद दाखवून गेली.

मंगेशकर कुटुंब

१९५० ते २००० या काळातील सुगम संगीताचा आढावा मंगेशकर कुटुंबाच्या योगदानाच्या चर्चेशिवाय पूर्ण होणार नाही. मराठी सुगम संगीताच्या प्रवासात मंगेशकर कुटुंबाचं योगदान अत्यंत व्यापक आणि प्रभावी ठरलं. लता मंगेशकर यांच्या स्वच्छ, सात्विक आणि भावस्पर्शी आवाजानं ‘मोगरा फुलला’, ‘पसायदान’ यांसारख्या भक्तिगीतांपासून ते विविध भावगीतांपर्यंत संगीताला एक अभिजात उंची दिली. त्यांच्या गायकीत शब्दांचा अर्थ आणि भाव अत्यंत नेमकेपणानं व्यक्त झाला. भारत सरकारने २००१ साली लता मंगेशकर यांना ‘भारतरत्न’ हा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करून त्यांचा गौरव केला.

आशा भोसले यांनी ‘तरुण आहे रात्र अजुनी’, ‘जीवलगा राहिले रे दूर घर माझे’ आणि ‘रेशमाच्या रेघांनी’ यांसारख्या गीतांतून आपल्या अष्टपैलू आवाजानं भावगीत, लावणी आणि गझल या सर्व प्रकारांना वेगळेच रंग दिले. आशा भोसले यांना ‘पद्मविभूषण’ या सन्मानाने गौरवण्यात आले.  उषा मंगेशकर यांनी लावणी आणि भक्तिगीतांच्या माध्यमातून लोकसंगीताला व्यापक लोकप्रियता मिळवून दिली, तर मीना खडीकर यांनी ‘सांग सांग भोलानाथ’ यांसारख्या बालगीतांमधून बालसंगीत समृद्ध केले. पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांनी संगीतकार म्हणून प्रेमगीतं, संतवाङ्मय आणि गझलांना दिलेल्या चालींमधून सुगम संगीताचा गाभा अधिक खोल केला.

इतर कलाकार

१९५० ते २००० या सुवर्णकाळात मंगेशकर कुटुंबाबरोबरच अनेक दिग्गज गायकांनी मराठी सुगम संगीत अधिक समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण केले. भावगीतांच्या क्षेत्रात अरुण दाते यांचं स्थान अत्यंत मानाचं ठरलं. त्यांच्या मखमली आवाजातील ‘शुक्रतारा मंद वारा’ आणि ‘भातुकलीच्या खेळामधली’ यांसारख्या गीतांनी भावगीतांना घराघरांत लोकप्रियता मिळवून दिली.

सुरेश वाडकर यांनी शास्त्रीय संगीताच्या भक्कम पायावर ‘दयाघना’ आणि ‘ओंकार स्वरूपा’ यांसारख्या गीतांतून भक्तीगीत आणि भावगीतांना एक नवी उंची दिली. सुमन कल्याणपूर यांनी ‘अरे संसार संसार’, ‘केशवा माधवा’, ‘रिमझिम झरती श्रावणधारा’ आणि ‘मृदुल करांनी छेडित तारा’ यांसारख्या गोड, सुरेल गीतांतून आपली वेगळी छाप निर्माण केली. अनुराधा पौडवाल यांनी कॅसेट युगात भक्तिगीतांच्या माध्यमातून जनमानसात आपलं अढळ स्थान निर्माण केले.

याचबरोबर रवींद्र साठे, श्रीधर फडके, उत्तरा केळकर, देवकी पंडित, कविता कृष्णमूर्ती आणि साधना सरगम यांसारख्या कलाकारांनीही आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण गायकीनं मराठी सुगम संगीताचा खजिना अधिक समृद्ध केला.

भक्तिगीत आणि संतवाणी

महाराष्ट्राला संतपरंपरा आणि वारकरी संप्रदायाची एक समृद्ध आणि महान परंपरा लाभली आहे. त्यामुळे सुगम संगीतात ‘भक्तिगीत’ आणि ‘अभंग’ हे प्रकार मराठी माणसाच्या अत्यंत जवळचे आणि जिव्हाळ्याचे ठरले. या परंपरेतून निर्माण होणारं संगीत केवळ करमणुकीपुरतं मर्यादित न राहता, ते आध्यात्मिक अनुभव देणारं माध्यम बनले.

भारतरत्न पंडित भीमसेन जोशी यांचं या क्षेत्रातील योगदान अतुलनीय ठरलं. शास्त्रीय गायकीच्या सर्वोच्च शिखरावर असतानाही त्यांनी ‘माझे माहेर पंढरी’, ‘आता कोठे धावे मन’ आणि ‘तीर्थ विठ्ठल क्षेत्र विठ्ठल’ यांसारखे अभंग गाऊन सुगम संगीतात एक वेगळीच उंची गाठली. त्यांच्या आवाजातील आध्यात्मिकता आणि आर्तता रसिकांना अंतर्मुख करते. ‘इंद्रायणी काठी’ हा त्यांच्या आवाजातील अभंग आजही ऐकताना अंगावर शहारे आणतो.

भक्तिसंगीताच्या परंपरेत पंडित जितेंद्र अभिषेकी यांचं योगदान अत्यंत मोलाचं मानलं गेलं. शास्त्रीय गायकीचा भक्कम पाया असल्यामुळे भक्तिसंगीतावर त्यांचं विशेष प्रभुत्व होतं. त्यांनी अभंग, स्तोत्रे आणि भक्तिगीतांना शास्त्रीयतेची बैठक देत, त्याच वेळी ती सर्वसामान्यांना समजेल अशी सुलभता राखली. अत्यंत स्पष्ट उच्चार, अर्थपूर्ण भाव आणि रागदारी यांचा सुंदर समतोल त्यांच्या सादरीकरणात दिसून आला. त्यामुळे त्यांच्या रचना केवळ संगीत न राहता, त्या एक गहन आध्यात्मिक अनुभव ठरल्या.

‘तेजोनिधी लोहगोल’, ‘देह देवाचे मंदिर’, ‘अवघा रंग एक झाला’, ‘अमृताहुनी गोड नाम’ आणि ‘माझे माहेर पंढरी’ यांसारखी अजरामर भक्तिगीतं पंडित जितेंद्र अभिषेकी यांनी आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीत संगीतबद्ध करून किंवा प्रभावीपणे सादर करून लोकप्रिय केली. त्यांच्या गायकीमुळे या पारंपरिक रचनांना नवे आयाम लाभले आणि त्या अधिक व्यापक रसिकांपर्यंत पोहोचल्या.

नव्वदच्या दशकात गुलशन कुमार यांच्या ‘टी-सिरीज’ या कंपनीनं भक्तिगीतांच्या प्रसाराला नवं माध्यम दिले. अनुराधा पौडवाल आणि अजित कडकडे यांच्या आवाजातील आरत्या, भजनं आणि मंत्रांच्या कॅसेट्स स्वस्त दरात उपलब्ध झाल्याने त्या घराघरांत पोहोचल्या. अजित कडकडे यांच्या भक्तिमय आणि खड्या आवाजानं अनेक पिढ्यांच्या सकाळी मंगलमय केल्या. प्रभाकर पंडित, विठ्ठल शिंदे आणि श्रीधर फडके यांनी या गीतांना सुश्राव्य आणि भावपूर्ण चाली दिले.

याच काळात सुरेश वाडकर यांच्या मधाळ आवाजात साकार झालेलं आणि श्रीधर फडके यांनी संगीतबद्ध केलेलं एकनाथ महाराजांचं ‘ओंकार स्वरूपा’ हे गीत विशेष गाजलं. वाडकर यांच्या गायकीतील शास्त्रीय पाया, संयम आणि शांतता यांमुळे त्यांच्या भक्तिगीतांना एक वेगळीच उंची मिळाली.

पुढील दिशा

या प्रवासात कवी, संगीतकार आणि गायक यांच्या प्रतिभेतून मराठी सुगम संगीत एक समृद्ध, संवेदनशील आणि बहुरंगी परंपरेत विकसित झालं. शब्द, सूर आणि भाव यांच्या सुरेख संगमातून या संगीतानं मराठी मनाच्या भावविश्वाला आकार दिला आणि अभिरुची घडवली. याच प्रक्रियेत रसिकांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची ठरली. आकाशवाणीवरील कार्यक्रम, मैफिली आणि पुढे कॅसेट्सच्या माध्यमातून गाणी पुन्हा पुन्हा ऐकण्यामुळे श्रोत्यांची जाण अधिक परिपक्व झाली. त्यामुळे सुगम संगीत हे केवळ कलाकारांची निर्मिती न राहता, ते रसिकांच्या सहभागातून अधिक समृद्ध होत गेले.

मात्र या संगीताला अधिक व्यापक व्यासपीठ, दृश्यात्मक विस्तार आणि जनमानसातील अफाट लोकप्रियता मिळवून देण्याचं कार्य चित्रपट माध्यमानं आणि तंत्रज्ञानातील बदलांनी केले. त्यामुळे सुगम संगीताचा हा प्रवास पूर्णपणे समजून घेण्यासाठी चित्रपट संगीताचा विकास आणि तंत्रज्ञानामुळे घडलेले बदल यांचा वेध घेणं आवश्यक ठरतं. याच दृष्टीने पुढील भागात या दोन्ही घटकांचा सविस्तर आढावा घेतला आहे.