महाराष्ट्रातील सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळींनी केवळ गावांचा विकास किंवा शिक्षणाचा प्रसार करून मूळ प्रवाहातील लोकांचा विकास साधला नाही तर समाजातील सर्वात दुर्लक्षित आणि उपेक्षित घटकांपर्यंत माणुसकीचा हात पोहोचवण्याचाही प्रयत्न केला. कुष्ठरुग्ण, व्यसनाधीन व्यक्ती, शोषित महिला, आदिवासी समाज आणि अंधश्रद्धेमुळे पीडित लोक यांना सन्मानाने जगण्याची संधी मिळावी, हा या कार्यामागील मुख्य विचार होता. प्रेम, सेवा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक समता यांच्या आधारावर अनेक कार्यकर्त्यांनी नवे आदर्श निर्माण केले. आरोग्य व पुनर्वसन, आदिवासी विकास तसेच सामाजिक प्रबोधन आणि समता या क्षेत्रांतील प्रयोगांनी महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासाला मानवतावादी आणि विवेकी  दिशा दिली.

आरोग्य आणि पुनर्वसन

समाजाने उपेक्षित ठरवलेल्या, आजारपणामुळे किंवा सामाजिक परिस्थितीमुळे मुख्य प्रवाहापासून दूर गेलेल्या लोकांना सन्मानाने जगण्याची संधी देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य महाराष्ट्रातील अनेक सामाजिक प्रकल्पांनी केले. या प्रयोगांनी दया किंवा तिरस्काराऐवजी माणुसकी, प्रेम आणि पुनर्वसनाचा मार्ग स्वीकारला. बाबा आमटे यांच्या आनंदवनने कुष्ठरुग्णांना श्रमाच्या माध्यमातून स्वाभिमानाने जगण्याचा नवा मार्ग दिला. डॉ. अनिल अवचट आणि डॉ. अनिता अवचट यांनी सुरू केलेल्या मुक्तांगण  व्यसनमुक्ती केंद्र ने व्यसनाला एक आजार मानून हजारो लोकांना नवजीवन दिले. तर डॉ. गिरीश कुलकर्णी यांच्या स्नेहालय ने शोषित महिला, अनाथ मुले आणि एचआयव्ही बाधित व्यक्तींना सुरक्षित आधार आणि सन्मानाचे जीवन दिले. या सर्व प्रकल्पांनी समाजातील सर्वात दुर्लक्षित घटकांनाही माणूस म्हणून जगण्याचा हक्क मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला.

आनंदवन प्रकल्प:

बाबा आमटे हे मूळचे यशस्वी वकील होते. रस्त्यावर मरणासन्न अवस्थेत पडलेल्या कुष्ठरुग्णाला पाहिल्यानंतर त्यांनी उपेक्षित कुष्ठरुग्णांसाठी आयुष्य समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला. या विचारातून १९५२ मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा जवळ आनंदवनची स्थापना झाली.

“श्रमातून सन्मान” हा आनंदवनाचा मुख्य आधार होता. कुष्ठरुग्णांना दयेची नव्हे, तर काम आणि स्वाभिमानाची गरज आहे, हा बाबा आमटे यांचा विचार होता. कुष्ठरुग्णांनी श्रमातून खडकाळ जमीन शेतीयोग्य बनवली, विहिरी खोदल्या आणि ओसाड प्रदेश हिरवागार केला. आनंदवनात सुतारकाम, विणकाम, हस्तकला आणि इतर लघुउद्योग सुरू करून रुग्णांना रोजगार उपलब्ध करून देण्यात आला.

येथे आधुनिक रुग्णालय उभारण्यात आले. तसेच अंध, अपंग, मूकबधिर मुले आणि आदिवासी समाजासाठी शाळा सुरू करण्यात आल्या. पुढे महाविद्यालय आणि कृषी महाविद्यालयही उभे राहिले. त्यामुळे आनंदवन हे पुनर्वसनासोबत शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक परिवर्तनाचे मोठे केंद्र बनले.

बाबा आमटे यांच्या प्रयत्नांमुळे हजारो कुष्ठरुग्ण, अपंग आणि वंचित व्यक्तींना नवे आणि सन्मानाचे जीवन मिळाले. समाजातील कुष्ठरोगाबद्दलची भीती आणि गैरसमज कमी होण्यासही मदत झाली. त्यांच्या या कार्यासाठी भारत सरकारने पद्मविभूषण पुरस्काराने गौरव केला, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

मुक्तांगण:

व्यसन ही आधुनिक समाजासमोरील एक गंभीर समस्या आहे. व्यसनामुळे व्यक्तीचे आरोग्य, कुटुंब आणि सामाजिक जीवन विस्कळीत होते. अशा परिस्थितीत डॉ. अनिल अवचट (१९४४-२०२२)  आणि डॉ. अनिता अवचट (१९४२-१९९७) यांनी व्यसनाधीन व्यक्तीकडे माणुसकीने पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन समाजासमोर मांडला. १९८६ मध्ये पुण्यात त्यांनी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र ची स्थापना केली. या कार्याला पु. ल. देशपांडे आणि सुनीता देशपांडे यांची प्रेरणा लाभली.

“व्यसन हा एक आजार आहे” हा मुक्तांगणचा मुख्य विचार होता. व्यसनाधीन व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी प्रेम, आधार आणि योग्य उपचार देण्यावर भर देण्यात आला. येथे वैद्यकीय उपचारांसोबत समुपदेशन आणि मानसिक आधार दिला जातो. रुग्णांसाठी मैत्रीपूर्ण आणि विश्वासाचे वातावरण निर्माण करण्यात आले. मुक्तांगणच्या उपचारपद्धतीतील महत्त्वाचा भाग म्हणजे “गटचर्चा”. व्यसनमुक्त झालेले जुने रुग्ण नव्या रुग्णांना मार्गदर्शन करतात. या परस्पर संवादातून नवीन रुग्णांचा आत्मविश्वास वाढतो. संस्थेने रुग्णांच्या कुटुंबीयांनाही समुपदेशन देऊन व्यसनमुक्ती प्रक्रियेत सहभागी केले.

या कार्यामुळे हजारो व्यक्ती व्यसनातून बाहेर पडल्या आणि अनेकांचे विस्कटलेले संसार पुन्हा उभे राहिले. शाळा, महाविद्यालये आणि समाजामध्ये जाऊन संस्थेने व्यसनविरोधी जनजागृतीही केली. आज मुक्तांगण हे देशातील आदर्श व्यसनमुक्ती केंद्रांपैकी एक मानले जाते. या कार्यासाठी भारत सरकारने राष्ट्रीय पुरस्कार (२०१३) देऊन डॉ. अनिल  अवचट यांचा गौरव केला.

स्नेहालय:

स्नेहालय ही अहमदनगरमधील एक महत्त्वाची सामाजिक संस्था आहे. डॉ. गिरीश कुलकर्णी यांनी १९८९ मध्ये तिची स्थापना केली. वेश्याव्यवसायात अडकलेल्या महिला, त्यांची मुले, अनाथ बालके आणि समाजाने नाकारलेल्या लोकांसाठी सुरक्षित आणि सन्मानाचे जीवन निर्माण करण्याचा उद्देश या संस्थेमागे होता.

डॉ. कुलकर्णी यांनी अहमदनगरमधील वेश्या वस्त्यांतील महिलांचे आणि मुलांचे कठीण जीवन जवळून पाहिले. या मुलांना शिक्षण, सुरक्षितता आणि भविष्याची कोणतीही हमी नव्हती. या वास्तवाने प्रभावित होऊन त्यांनी त्यांच्यासाठी काम सुरू केले. सुरुवातीला विरोध आणि अडचणी असूनही त्यांनी कार्य सुरूच ठेवले.

स्नेहालयने वेश्याव्यवसायातील महिलांच्या मुलांसाठी सुरक्षित निवारे उभारली. त्यांना शिक्षण, संस्कार आणि प्रेमळ वातावरण देण्यात आले. अनेक मुलांनी पुढे उच्च शिक्षण घेऊन स्वावलंबी जीवन सुरू केले. संस्थेने मानवी तस्करी विरोधातही महत्त्वाचे कार्य केले आणि अनेक महिलांची सुटका करून त्यांना पुनर्वसनाची संधी दिली. एचआयव्ही/एड्सग्रस्त महिला आणि मुलांसाठी विशेष निवारे आणि उपचार केंद्रे सुरू करण्यात आली. तसेच अनाथ मुले, बेघर महिला आणि निराधार व्यक्तींसाठीही निवारा, अन्न, आरोग्यसेवा आणि शिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली. त्यामुळे समाजाने नाकारलेल्या अनेकांना नवजीवन मिळाले.

गेल्या अनेक वर्षांत स्नेहालयने हजारो वंचित व्यक्तींना सन्मानाने जगण्याची संधी दिली. ही संस्था सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी आंदोलन बनली आहे. डॉ. गिरीश कुलकर्णी यांच्या कार्यासाठी त्यांना राष्ट्रपती पुरस्कार आणि इतर अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.

आदिवासी विकास

महाराष्ट्रातील काही महत्त्वपूर्ण सामाजिक प्रकल्पांनी जंगलात आणि अतिदुर्गम भागात राहणाऱ्या आदिवासी समाजापर्यंत शिक्षण, आरोग्य आणि विकासाच्या सुविधा पोहोचवण्याचे मोठे कार्य केले. मुख्य प्रवाहापासून दूर राहिलेल्या या समाजाला सन्मानाने जगण्याची आणि प्रगतीची संधी मिळावी, हा या प्रयोगांचा केंद्रबिंदू होता. डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनी हेमलकसा येथील लोक बिरादरी प्रकल्प मधून माडिया गोंड आदिवासींसाठी आरोग्य सेवा, शिक्षण आणि वन्यजीव संरक्षणाचे कार्य उभे केले. ताराबाई मोडक आणि अनुताई वाघ यांनी कोसबाड येथे आदिवासी मुलांसाठी बालवाडी, कुरणशाळा आणि पाळणाघर यांसारखे अभिनव शिक्षण प्रयोग राबवले. तसेच डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांनी गडचिरोलीतील सर्च या प्रकल्पातून आदिवासी आरोग्य, मातामृत्यू, बालमृत्यू आणि ग्रामीण आरोग्य संशोधनाच्या क्षेत्रात अत्यंत महत्त्वाचे कार्य केले. या सर्व प्रयोगांनी शिक्षण आणि आरोग्याचा प्रकाश दुर्गम आदिवासी भागांपर्यंत पोहोचवला.

लोक बिरादरी प्रकल्प, हेमलकसा:

लोक बिरादरी प्रकल्प हा गडचिरोली जिल्ह्यातील हेमलकसा येथे उभा राहिलेला प्रेरणादायी सामाजिक प्रयोग आहे. डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनी १९७३ मध्ये हा प्रकल्प सुरू केला. बाबा आमटे यांच्या प्रेरणेतून या कार्याची सुरुवात झाली.

हेमलकसा हा दुर्गम जंगलाचा भाग असून येथे माडिया गोंड आदिवासी समाज राहत होता. आरोग्य, शिक्षण आणि मूलभूत सुविधांच्या अभावामुळे लोक अंधश्रद्धा आणि जादूटोण्यांवर अवलंबून होते. या परिस्थितीत डॉ. प्रकाश आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनी झाडाखाली छोटा दवाखाना सुरू करून आदिवासींसाठी वैद्यकीय सेवा सुरू केली. हळूहळू आदिवासींचा त्यांच्यावर विश्वास बसला आणि पुढे या छोट्या दवाखान्याचे आधुनिक रुग्णालयात रूपांतर झाले.

आदिवासी समाजाच्या विकासासाठी शिक्षण आवश्यक आहे, हे ओळखून त्यांनी आश्रमशाळा सुरू केली. शिक्षणाबरोबरच शेती, स्वच्छता आणि व्यवहारज्ञान यांचे प्रशिक्षणही देण्यात आले. आज या शाळेतील अनेक विद्यार्थी विविध क्षेत्रांत यशस्वी झाले आहेत. या प्रकल्पाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे वन्यजीव संरक्षण. “अ‍ॅनिमल आर्क” या प्राण्यांच्या अनाथालयातून जखमी आणि अनाथ प्राण्यांचे संगोपन करण्यात आले. त्यामुळे माणूस आणि प्राणी यांच्यातील सहजीवनाचे अनोखे उदाहरण निर्माण झाले.

डॉ. प्रकाश आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनी आदिवासी समाजासाठी आयुष्य समर्पित केले. शिक्षण, आरोग्य आणि मानवतेच्या माध्यमातून त्यांनी माडिया गोंड समाजाला मुख्य प्रवाहात आणण्याचे कार्य केले. त्यांच्या या कार्यासाठी त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार आणि पद्मश्री पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.

कोसबाडचा शिक्षण प्रकल्प (विकासवाडी):

ताराबाई मोडक (१८९२-१९७३) आणि अनुताई वाघ (१९१०-१९९२) यांनी आदिवासी मुलांच्या शिक्षणासाठी आयुष्य समर्पित केले. १९५७ मध्ये त्यांनी पालघर जिल्ह्यातील कोसबाड (तेंव्हाचा ठाणे जिल्हा) येथे विकासवाडी सुरू केली. वारली आणि इतर आदिवासी समाजातील मुलांपर्यंत शिक्षण पोहोचवणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश होता.

गरिबी आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमुळे अनेक मुलांना शाळेत जाता येत नव्हते. ही अडचण लक्षात घेऊन झाडाखाली बालवाड्या सुरू करण्यात आल्या. शिक्षणासाठी जंगलातील बिया, दगड, शिंपले, पाने आणि फुले यांसारख्या नैसर्गिक वस्तूंचा वापर करण्यात आला. गाणी, गोष्टी आणि खेळांच्या माध्यमातून मुलांना आनंदाने शिकवले जाई. “मुले शाळेत येत नसतील, तर शाळेने मुलांकडे जावे” या विचारातून “कुरणशाळा” हा अभिनव प्रयोग सुरू करण्यात आला. गुरे चारणाऱ्या मुलांपर्यंत शिक्षक थेट कुरणात जाऊन शिक्षण पोहोचवत असत. तसेच मुलींना शाळेत जाता यावे म्हणून पाळणाघरे सुरू करण्यात आली. या प्रकल्पात शिक्षणाला निसर्ग, स्थानिक भाषा आणि आदिवासी संस्कृतीची जोड देण्यात आली. स्वच्छता, आरोग्य आणि शिस्त यांचेही संस्कार मुलांवर करण्यात आले. त्यामुळे आदिवासी समाजात शिक्षणाविषयी आत्मीयता निर्माण झाली आणि अनेक पिढ्या साक्षर झाल्या.

आज कोसबाडचा विकासवाडी प्रकल्प हा आदर्श बालशिक्षण प्रयोग मानला जातो. या कार्यासाठी भारत सरकारने पद्मभूषण पुरस्काराने ताराबाई मोडक यांचा गौरव केला, तर पद्मश्री आणि जमनालाल बजाज पुरस्कार देऊन अनुताई वाघ यांच्या कार्याचा सन्मान केला.

'सर्च' प्रकल्प (SEARCH):

डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांनी १९८६ मध्ये गडचिरोली येथे सर्च (SEARCH - Society for Education, Action and Research in Community Health) या प्रकल्पाची स्थापना केली. आदिवासी समाजाचे आरोग्य सुधारण्यासाठी त्यांनी केलेले कार्य जागतिक स्तरावर आदर्श मानले जाते.

गडचिरोली हा दुर्गम आदिवासी जिल्हा असून येथे आरोग्य सुविधा, रस्ते आणि वैद्यकीय सेवा अत्यल्प होत्या. कुपोषण, बालमृत्यू आणि मातामृत्यूचे प्रमाण मोठे होते. या समस्यांवर उपाय म्हणून डॉ. बंग दांपत्याने “शोधग्राम” उभारले आणि आदिवासींसाठी माँ दंतेश्वरी रुग्णालय सुरू केले. आदिवासींना आपलेपणाची भावना वाटावी म्हणून हे रुग्णालय स्थानिक झोपड्यांच्या धर्तीवर उभारण्यात आले.

बालमृत्यू रोखण्यासाठी त्यांनी “गृह-आधारित नवजात बालक काळजी” हा अभिनव प्रयोग सुरू केला. गावातील दाई आणि स्थानिक महिलांना प्रशिक्षण देऊन “आरोग्यदूत” तयार करण्यात आले. नवजात बालकांचे आजार ओळखणे, ताप आणि श्वास मोजणे, न्यूमोनिया ओळखणे यांचे प्रशिक्षण त्यांना देण्यात आले. या महिलांनी घरोघरी जाऊन बाळंतिणी आणि नवजात बालकांची काळजी घेतली. या प्रभावी पद्धतीमुळे गडचिरोलीतील बालमृत्यूचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात कमी झाले. या मॉडेलची दखल जागतिक आरोग्य संघटना आणि भारत सरकारने घेतली. पुढे देशभरातील “आशा” कार्यकर्त्यांच्या संकल्पनेलाही या मॉडेलची प्रेरणा मिळाली.

डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांनी दारूबंदी, तंबाखूमुक्ती आणि आदिवासी आरोग्य जागृतीसाठीही मोठे कार्य केले. त्यांच्या या उल्लेखनीय कार्यासाठी भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री आणि महाराष्ट्र शासनाने महाराष्ट्र भूषण पुरस्काराने गौरविले.

सामाजिक प्रबोधन आणि समता 

महाराष्ट्रातील काही सामाजिक चळवळींनी विषमता, अंधश्रद्धा आणि चुकीच्या प्रथांविरुद्ध प्रभावी लढा दिला. समता आणि विवेक हा त्यांचा मुख्य विचार होता. डॉ. बाबा आढाव यांनी “एक गाव एक पाणवठा” आंदोलनातून जातीय भेदभाव व अस्पृश्यतेविरुद्ध संघर्ष केला. सार्वजनिक पाणवठे सर्वांसाठी खुले व्हावेत, हा त्यांचा संदेश होता. डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीद्वारे वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवला आणि भोंदूबाबा व जादूटोण्याविरुद्ध जनजागृती केली. या चळवळींनी समाजसुधारणा, समता आणि विवेकनिष्ठ विचारांना बळ दिले.

‘एक गाव एक पाणवठा’:

महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासात “एक गाव एक पाणवठा” ही चळवळ अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. डॉ. बाबा आढाव यांनी १९७२ च्या सुमारास ही चळवळ सुरू केली. अस्पृश्यता नष्ट करून समाजात समानता निर्माण करणे आणि पाण्यासारख्या मूलभूत गरजेवरून होणारा जातीय भेदभाव संपवणे, हा या आंदोलनाचा मुख्य उद्देश होता.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी महाड सत्याग्रहातून पाण्यावर समान हक्कासाठी लढा दिला. तरीही अनेक गावांत दलितांना सार्वजनिक विहिरींवरून पाणी भरण्याची मुभा नव्हती. १९७२ च्या दुष्काळामुळे समस्या अधिक गंभीर झाली. या पार्श्वभूमीवर डॉ. बाबा आढाव यांनी “एक गाव एक पाणवठा” चळवळ सुरू केली. सर्व जातींसाठी एकच सार्वजनिक पाणवठा असावा, हा तिचा मुख्य विचार होता. डॉ. आढाव आणि सहकाऱ्यांनी गावोगावी जाऊन लोकजागृती केली. बैठका व संवादातून सवर्ण आणि दलित समाजाला एकत्र आणण्याचा प्रयत्न झाला. सुरुवातीला विरोध झाला, तरी त्यांनी शांततामय आंदोलन सुरू ठेवले. या चळवळीमुळे अनेक गावांत सार्वजनिक विहिरी सर्वांसाठी खुल्या झाल्या आणि पाण्यावरचा जातीय भेदभाव कमी झाला.

डॉ. बाबा आढाव यांच्या या कार्यासाठी त्यांना शाहू पुरस्कार आणि इतर अनेक सन्मानांनी गौरविण्यात आले.

अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती:

महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती ही महाराष्ट्रातील प्रभावी सामाजिक चळवळ मानली जाते. डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांनी १९८९ मध्ये या संस्थेची स्थापना केली. समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे, अंधश्रद्धेविरुद्ध जनजागृती करणे आणि लोकांची फसवणूक थांबवणे, हे या चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

समाजात भोंदूबाबा, जादूटोणा आणि अंधश्रद्धेमुळे लोकांची आर्थिक व मानसिक फसवणूक होत होती. अनेकजण वैद्यकीय उपचारांऐवजी मांत्रिक उपायांकडे वळत होते. याविरुद्ध डॉ. दाभोळकर यांनी समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांनी चमत्कार नसून प्रत्येक गोष्टीमागे वैज्ञानिक कारण असते, हे लोकांना समजावले. कार्यकर्त्यांनी तथाकथित चमत्कारांमागील हातचलाखी उघड करून समाजात विवेकवादी विचार वाढवला. शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांतून जनजागृती करण्यात आली. संस्थेने पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव, साधे विवाह, व्यसनमुक्ती आणि सामाजिक समता यांवरही काम केले. त्यामुळे ती व्यापक सामाजिक परिवर्तनाची चळवळ बनली. अंधश्रद्धा व मानवी शोषणाविरुद्ध कायदेशीर लढ्यात संस्थेची महत्त्वाची भूमिका होती. डॉ. दाभोळकर यांच्या प्रयत्नांमुळे महाराष्ट्रात “जादूटोणा विरोधी कायदा” लागू झाला.

डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांच्या या धाडसी कार्यासाठी भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर पद्मश्री पुरस्काराने गौरवले.

समारोप

१९५० ते २००० या कालखंडात महाराष्ट्रात उभ्या राहिलेल्या सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळी आणि प्रयोगांनी समाजजीवनाला नवी दिशा दिली. या प्रयोगांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी केवळ समस्यांकडे बोट दाखवले नाही, तर प्रत्यक्ष कृतीतून त्यांवर उपाय उभे केले. ग्रामविकास, जलसंधारण, शिक्षण, आरोग्य, पुनर्वसन, आदिवासी विकास, सामाजिक समता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन अशा विविध क्षेत्रांत अनेक कार्यकर्त्यांनी आयुष्य वेचून समाजपरिवर्तनाचे नवे आदर्श निर्माण केले.

या सर्व चळवळींच्या मुळाशी लोकसहभाग, श्रमदान, स्वावलंबन आणि माणुसकी ही मूल्ये होती. नानाजी देशमुख, अण्णा हजारे, पोपटराव पवार यांनी ग्रामविकासातून स्वयंपूर्ण गावांचे आदर्श उभे केले. अप्पा  पेंडसे, डॉ. चित्रा नाईक आणि डॉ. श्रीनाथ कलबाग यांनी शिक्षणाला जीवनाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. बाबा आमटे, डॉ. अनिल आणि डॉ. अनिता अवचट, डॉ. गिरीश कुलकर्णी यांनी समाजातील उपेक्षितांना सन्मानाने जगण्याची संधी दिली. डॉ. प्रकाश आमटे, डॉ. मंदाकिनी आमटे, डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांनी दुर्गम आदिवासी भागांपर्यंत आरोग्य आणि शिक्षण पोहोचवले. तर डॉ. बाबा आढाव आणि डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांनी सामाजिक समता आणि विवेकनिष्ठ विचारांसाठी संघर्ष उभारला.

१९५० ते २००० या कालखंडात महाराष्ट्रात ग्रामविकास, शिक्षण, आरोग्य, आदिवासी विकास, सामाजिक समता आणि प्रबोधन या क्षेत्रांत असंख्य महत्त्वपूर्ण प्रकल्प आणि चळवळी उभ्या राहिल्या. या लेखात काही निवडक आणि प्रतिनिधिक प्रयोगांचा आढावा घेतला असला, तरी या काळात कार्यरत असलेल्या इतर अनेक संस्था, कार्यकर्ते आणि चळवळींचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. विषयाच्या मर्यादेमुळे सर्वांचा सविस्तर उल्लेख करणे शक्य नसले, तरी या सर्व प्रयत्नांनी मिळून महाराष्ट्राच्या सामाजिक परिवर्तनाची समृद्ध परंपरा घडवली.

या प्रयोगांनी महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात महत्त्वाचे स्थान निर्माण केले. त्यांनी समाजाला केवळ विकासाची दिशा दिली नाही, तर संवेदनशीलता, सामाजिक बांधिलकी आणि सामूहिक जबाबदारी यांचे भानही दिले. शासनाच्या योजनांबरोबर लोकशक्ती उभी राहिली, तर परिवर्तन अधिक प्रभावीपणे घडू शकते, हे या चळवळींनी सिद्ध केले. आजही महाराष्ट्रातील सामाजिक कार्याच्या परंपरेत हे प्रयोग प्रेरणादायी दीपस्तंभ म्हणून उभे आहेत.