मराठी साहित्याच्या इतिहासात १९५० ते २००० हा कालखंड अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. या काळात साहित्याच्या आशयात, भाषेत आणि दृष्टिकोनात मोठे बदल झाले. पूर्वीचे साहित्य मुख्यतः प्रेम, भावना आणि कलावादी विचारांभोवती केंद्रित होते. मात्र या पन्नास वर्षांत समाजातील उपेक्षित, शोषित आणि वंचित घटकांचे वास्तव साहित्याच्या केंद्रस्थानी आले.

दलित आणि वंचित साहित्याचा उदय ही केवळ साहित्यिक घटना नव्हती; ती सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाची व्यापक चळवळ होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा या साहित्यावर खोल प्रभाव होता. समानता, स्वाभिमान आणि मानवी हक्कांची जाणीव दलित समाजात निर्माण झाली. विषम सामाजिक व्यवस्थेविरुद्धचा विद्रोह हा या साहित्याचा आत्मा बनला. शतकानुशतके दडपल्या गेलेल्या वेदनांना या साहित्याने शब्द दिले.

१९५० पूर्वीही काही लेखकांनी उपेक्षित समाजाचे वास्तव मांडण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र १९५० ते २००० या काळात दलित साहित्याने हे वास्तव अधिक थेट, आक्रमक आणि विद्रोही स्वरूपात मांडले. या साहित्याने केवळ सामाजिक अन्यायावर भाष्य केले नाही, तर समाजव्यवस्थेलाच प्रश्न विचारण्याचे धाडस दाखवले. त्यामुळे मराठी साहित्याला नवा आशय, नवी भाषा आणि नवी सामाजिक जाणीव प्राप्त झाली.

लाल बावट्याचे लोकशाहीर

१९५० ते २००० या काळातील दलित आणि वंचित साहित्याच्या प्रवाहातील आद्य साहित्यिकांच्या यादीत अण्णाभाऊ साठे (१९२०–१९६९) यांचे नाव सर्वप्रथम घ्यावे लागेल. त्यांनी आपल्या लेखनातून दलित, शेतकरी, कामगार आणि उपेक्षित समाजाचे दुःख प्रभावीपणे मांडले.

त्यांची ‘फकिरा’ (१९५९) ही कादंबरी संपूर्ण महाराष्ट्रात गाजली. या कादंबरीचे कथानक दलित समाजाचे शोषण आणि नायकाचा तत्कालीन इंग्रज राजवटीविरोधातील लढा यावर केंद्रित आहे. या कादंबरीला राज्य सरकारचा पुरस्कारही मिळाला. याशिवाय ‘चित्रा’ (१९५१), ‘माकडीचा माळ’ (१९६३) आणि ‘वारणेचा वाघ’ (१९६८) यांसारख्या अनेक गाजलेल्या कादंबऱ्या त्यांनी लिहिल्या. त्यांच्या साहित्यामध्ये वंचितांचे शोषण, संघर्ष आणि अन्यायाविरुद्धचा विद्रोह प्रकर्षाने दिसून येतो.

समाजात वैचारिक जागृती निर्माण करण्यासाठी त्यांनी ‘लाल बावटा कलापथक’ स्थापन केले. पारंपरिक तमाशाला त्यांनी ‘लोकनाट्य’ या नव्या स्वरूपात लोकांसमोर आणले. त्यांचे पोवाडे आजही लोकांच्या स्मरणात आहेत. अण्णाभाऊंनी साहित्याला बंदिस्त चौकटीतून बाहेर काढले. ते त्यांनी रस्त्यावर, गिरणगावात आणि कामगारांच्या झोपड्यांपर्यंत पोहोचवले. त्यामुळे त्यांचे साहित्य हे केवळ वाचनापुरते मर्यादित न राहता लोकचळवळीचे प्रभावी माध्यम बनले.

अण्णाभाऊ साठे यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यामध्ये शाहीर अमर शेख (१९१६-१९६९) आणि शाहीर द. ना. गव्हाणकर यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे होते. लाल बावटा कला पथकात हे दोघेही अण्णाभाऊंचे निकटचे सहकारी होते. लोककलेच्या माध्यमातून सामाजिक जागृतीची ही मोठी चळवळ यातून त्यांनी निर्माण केली.

शाहीर अमर शेख हे प्रभावी गायक, समर्थ कवी आणि लेखक होते. त्यांनी ‘अमरगीत’ (१९५१), ‘कळश’ (१९५८) आणि ‘धरतीमाता’ (१९६३) हे काव्यसंग्रह लिहिले. तसेच ‘पहिला बळी’ (१९५१) हे नाटकही त्यांनी निर्माण केले. त्यांच्या कवितांमध्ये कामगारांचे जीवन, त्यांचा संघर्ष आणि अन्यायाविरुद्धचा विद्रोह अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे. अमर शेख आपल्या पहाडी आवाजाने आणि डफाच्या दमदार थापेने कामगारांच्या सभा भारून टाकत असत. त्यांच्या शाहिरीतून सामान्य माणसाच्या भावना, वेदना आणि संघर्ष थेट लोकांपर्यंत पोहोचत होते. 

शाहीर द. ना. गव्हाणकर हे देखील ‘लाल बावटा कलापथका’तील एक महत्त्वाचे लेखक आणि कलावंत होते. त्यांनी अनेक प्रभावी लोकनाट्ये, नाटके आणि पोवाडे लिहिले. गिरणी कामगार, कष्टकरी आणि वंचित समाजाचे प्रश्न त्यांनी आपल्या साहित्याद्वारे थेट रस्त्यावर आणले. त्यांच्या लेखनात सामाजिक वास्तवाची तीव्र जाणीव दिसून येते.

अण्णाभाऊ साठे, अमर शेख आणि द. ना. गव्हाणकर या त्रयीने लोककलेला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम बनवले. त्यांच्या साहित्याने आणि शाहिरीने संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ तसेच कामगार चळवळीमध्ये मोठी जनजागृती घडवून आणली. त्यांनी कला आणि साहित्य यांना जनसामान्यांच्या संघर्षाशी जोडून त्याला लोकचळवळीचे स्वरूप दिले.

नारायण सुर्वे 

नारायण सुर्वे (१९२६-२०१०) हे मराठी साहित्यातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि लोकप्रिय कवी होते. त्यांना ‘कामगारांचे कवी’ म्हणून ओळखले जाते. त्यांचे स्वतःचे आयुष्यही संघर्षमय होते. बालपणीच ते अनाथ झाले. एका गिरणी कामगाराने त्यांचा सांभाळ केला. पुढे त्यांनी स्वतः गिरणीत काम केले, शिपायाची नोकरी केली आणि नंतर शिक्षक म्हणूनही कार्य केले. या सर्व अनुभवांमुळे त्यांच्या कवितांमध्ये कष्टकरी माणसाचे जीवन अत्यंत वास्तववादी आणि प्रभावीपणे उतरले.

सुर्वे यांनी आपल्या कवितांमधून कामगारांचे दुःख, त्यांचा संघर्ष आणि जगण्याची धडपड अत्यंत ताकदीने मांडली. त्यांची भाषा सोपी, थेट आणि मनाला भिडणारी होती. त्यांनी पारंपरिक काव्यभाषेऐवजी कामगारांची बोलीभाषा कवितेत आणली. त्यामुळे त्यांच्या कविता सामान्य माणसाच्या अधिक जवळ गेल्या.

‘ऐसा गा मी ब्रह्म’ (१९६२) हा त्यांचा पहिला कवितासंग्रह होता. या संग्रहात गरिबीतही ताठ मानेने जगणाऱ्या माणसाचा आत्मविश्वास दिसतो. ‘माझे विद्यापीठ’ (१९६६) हा त्यांचा सर्वाधिक गाजलेला कवितासंग्रह ठरला. मुंबईचे रस्ते, फुटपाथ आणि कारखाने हेच आपले खरे विद्यापीठ आहे, अशी भूमिका त्यांनी यात मांडली. ‘जाहीरनामा’ (१९७५), ‘सनद’ (१९८२) आणि ‘नव्या माणसाचे आगमन’ (१९९५) हे त्यांचे अन्य महत्त्वाचे कवितासंग्रह होत.

नारायण सुर्वे यांच्या साहित्याची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर घेण्यात आली. भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ (१९९८) पुरस्काराने सन्मानित केले. ‘माझे विद्यापीठ’ या पुस्तकाला ‘सोव्हिएत लँड नेहरू पुरस्कार’ मिळाला. मध्य प्रदेश सरकारने त्यांना ‘कबीर सन्मान’ (१९९९) देऊन गौरवले. कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा ‘जनस्थान पुरस्कार’ (२००४) देखील त्यांना प्राप्त झाला. १९९५ मध्ये परभणी येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले.

नामदेव ढसाळ 

दलित साहित्यात अतिशय आदराने घेतले जाणारे नाव म्हणजे नामदेव ढसाळ (१९४९-२०१४). प्रस्थापित व्यवस्थेला थेट प्रश्न विचारणारे एक विद्रोही कवी अशी त्यांची ओळख आहे. १९७२ मध्ये त्यांनी ‘दलित पँथर’ या लढाऊ संघटनेची स्थापना केली. त्यांच्या लेखनाने मराठी साहित्यात एक नवे आणि धक्कादायक वळण आणले. त्यांनी पारंपरिक, पांढरपेशा आणि अलंकारिक भाषेच्या चौकटी मोडून काढल्या. साहित्याला त्यांनी मुंबईतील कामाठीपुरा, झोपडपट्ट्या आणि अंधाऱ्या गल्ल्यांतील उपेक्षितांच्या जगात नेऊन उभे केले. ढसाळ यांच्या कवितांमध्ये मुंबईतील गुन्हेगारी विश्व, वेश्यावस्त्या आणि शोषितांच्या जीवनाचे जळजळीत वास्तव प्रभावीपणे उभे राहते. समाजातील विषमता, दारिद्र्य, हिंसा आणि मानवी वेदना त्यांनी अत्यंत तीव्र आणि थेट भाषेत व्यक्त केल्या. त्यांच्या कवितेत उपेक्षितांच्या जगण्यातील अस्वस्थता, संताप आणि विद्रोह स्पष्टपणे जाणवतो.

त्यांचा ‘गोलपीठा’ (१९७१) हा पहिलाच कवितासंग्रह मराठी साहित्यविश्वाला हादरवून गेला. या संग्रहातील भाषा थेट, उग्र आणि धक्कादायक होती. त्यानंतर ‘मूर्ख म्हाताऱ्याने डोंगर हलवले’ (१९७५) हा संग्रह प्रसिद्ध झाला. या संग्रहातूनही त्यांच्या विद्रोही विचारांचा प्रभाव दिसून आला. ‘तुही इयत्ता कंची’ (१९८१), आणि ‘खेळ’ (१९८३), इत्यादी त्यांच्या कवितासंग्रहांनी मराठी कवितेला नवे आशय आणि नवी भाषा दिली. कवितांशिवाय त्यांनी ‘हाडकी हाडवळा’ (१९८१) ही कादंबरी आणि अनेक वैचारिक लेखही लिहिले.

नामदेव ढसाळ यांच्या साहित्याची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर घेण्यात आली. भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ (१९९९) पुरस्काराने सन्मानित केले. साहित्य अकादमीच्या सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त त्यांना ‘साहित्य अकादमी जीवनगौरव पुरस्कार’ (२००४) प्रदान करण्यात आला. त्यांच्या लेखनातील विद्रोह आजही नव्या पिढीतील कवी, लेखक आणि कार्यकर्त्यांना प्रेरणा देत राहतो. 

भाऊराव बागुल

भाऊराव बागुल (१९३०-२००८) हे दलित साहित्यातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि क्रांतिकारी लेखक होते. त्यांनी आपल्या कथांमधून झोपडपट्ट्या, गरिबी, जातीभेद आणि शोषितांच्या जीवनाचे कठोर वास्तव अत्यंत थेटपणे मांडले. त्यांच्या लेखनावर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कार्ल मार्क्स यांच्या विचारांचा स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो.

त्यांचा ‘जेव्हा मी जात चोरली होती!’ (१९६३) हा पहिला कथासंग्रह मराठी साहित्यविश्वात मोठ्या प्रमाणात गाजला. या संग्रहाने दलित साहित्याला नवे वळण दिले आणि प्रस्थापित साहित्यविश्वात मोठे वादळ निर्माण केले. त्यानंतर ‘मरण स्वस्त होत आहे’ (१९६९) आणि ‘अघोरी’ (१९८३) हे त्यांचे कथासंग्रह प्रसिद्ध झाले. या कथांमधून त्यांनी समाजातील शोषित, उपेक्षित आणि दलित माणसांचे दुःख, संताप आणि विद्रोह प्रभावीपणे मांडला.

बाबुराव बागूल यांच्या लेखनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील जिवंत वास्तववाद. त्यांनी समाजातील अन्याय आणि विषमता कोणताही आडपडदा न ठेवता उघड केली. त्यांच्या बंडखोर आणि विद्रोही लेखनामुळे मराठी कथेला नवी सामाजिक जाणीव आणि वास्तववादी दिशा मिळाली. दलित साहित्याच्या विकासात त्यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे मानले जाते.

दया पवार 

दया पवार (१९३५-१९९६) हे दलित साहित्यातील अत्यंत महत्त्वाचे लेखक आणि कवी होते. दलित साहित्यात आत्मकथन या साहित्यप्रकाराला लोकप्रिय करण्याचे मोठे श्रेय त्यांना जाते. त्यांचे ‘बलुतं’ (१९७८) हे आत्मकथन मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड मानले जाते. या पुस्तकातून त्यांनी महारवाड्यातील जीवन, गरिबी, अपमान आणि जातीभेदाचे दुःख अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडले. ‘बलुतं’मधील अनुभव हे केवळ एका व्यक्तीचे आत्मकथन राहिले नाही, तर ते संपूर्ण दलित समाजाच्या वेदनांचे प्रतिनिधित्व बनले. या पुस्तकाच्या मोठ्या यशानंतर अनेक दलित लेखकांनी आत्मकथने लिहिण्यास सुरुवात केली आणि मराठी साहित्यात आत्मकथनाचा एक नवा प्रवाह निर्माण झाला.

दया पवार यांचा ‘कोंडवाडा’ (१९७४) हा कवितासंग्रहही विशेष गाजला. या कवितांमध्ये विद्रोह, अस्वस्थता आणि सामाजिक वास्तवाची तीव्र जाणीव दिसून येते. त्यांच्या लेखनात शोषितांच्या जीवनातील वेदना आणि अन्यायाविरुद्धचा संताप प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे. साहित्यातील त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाची दखल घेऊन भारत सरकारने १९९० मध्ये त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित केले. 

दलित स्त्रीलेखनाचा उदय

या काळातील दलित साहित्यात स्त्री साहित्यिकांचे योगदान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. पुरुष लेखकांनी जातीव्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवला; मात्र दलित स्त्रियांना जातीभेदाबरोबरच पुरुषसत्ताक व्यवस्थेचाही दुहेरी त्रास सहन करावा लागत होता. हे कठोर आणि वेदनादायी वास्तव दलित स्त्री लेखिकांनी आपल्या साहित्यातून अत्यंत धाडसाने मांडले.

बेबी कांबळे यांचे नाव या संदर्भात विशेष महत्त्वाने घेतले जाते. त्यांचे ‘जिणं आमचं’ (१९८६) हे दलित स्त्रीने लिहिलेले पहिले महत्त्वाचे आत्मकथन मानले जाते. या पुस्तकातून त्यांनी महारवाड्यातील स्त्रियांचे हाल, गरिबी, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक अपमान यांचे प्रभावी चित्रण केले. त्यांच्या लेखनामुळे दलित साहित्याला एक भक्कम स्त्रीवादी दृष्टी मिळाली.

याशिवाय कुमुद पावडे, उर्मिला पवार यांच्यासारख्या स्त्रियांनी दलित साहित्यात महत्वाचे योगदान दिले. कुमुद पावडे  यांचे ‘अंत:स्फोट’ (१९८१) तर उर्मिला पवार यांचे ‘आयदान’ (२००३) ही आत्मकथने विशेष गाजली. त्याचप्रमाणे ज्योती लांजेवार यांनी ‘दिशा’ (१९८२) या कवितासंग्रहातून दलित स्त्रीचा राग, वेदना आणि बंडखोरी ताकदीने व्यक्त केली.

या सर्व लेखिकांनी साहित्याच्या पारंपरिक चौकटी मोडून काढल्या. त्यांनी आपल्या दुःखांना, संघर्षांना आणि जगण्याच्या जिद्दीला अत्यंत प्रामाणिक भाषेत अभिव्यक्त केले. त्यामुळे दलित साहित्य अधिक व्यापक, संवेदनशील आणि स्त्रीअनुभवांनी समृद्ध झाले.

इतर दलित साहित्यिक 

दलित साहित्याला केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित न ठेवता त्याला रस्त्यावरील चळवळीची ताकद देण्यात अनेक कवी आणि लेखकांचा मोठा वाटा आहे. जे. व्ही. पवार आणि अर्जुन डांगळे हे ‘दलित पँथर’चे संस्थापक नेते होते. त्यांच्या अनुक्रमे ‘नाकेबंदी’ आणि ‘छावणी हलते आहे’ या कवितासंग्रहांनी मराठी साहित्यात विद्रोहाची ठिणगी टाकली. या कवितांमधून अन्यायाविरुद्धचा संताप आणि संघर्षाची जाणीव प्रभावीपणे व्यक्त झाली.

वामनदादा कर्डक यांनी आपल्या गाण्यांतून आणि शाहिरीतून आंबेडकरी चळवळ घराघरात पोहोचवली. त्यांच्या शाहिरीने दलित समाजात स्वाभिमान आणि जागृती निर्माण केली.

याच काळात यशवंत मनोहर (‘उत्थानगुंफा’), त्र्यंबक सपकाळ (‘सुरुंग’) आणि केशव मेश्राम (‘उत्खनन’) यांसारख्या कवींनी आपल्या प्रखर कवितांमधून उपेक्षितांच्या व्यथांना वाचा फोडली. भुजंग मेश्राम यांनी ‘उलगुलान’मधून आदिवासी आणि शोषितांच्या संघर्षाची हाक दिली. तसेच ज्योती लांजेवार यांनी आपल्या कवितांमधून दलित स्त्रीचा संघर्ष, वेदना आणि विद्रोह ताकदीने मांडला.

कवितांसोबतच आत्मकथन, समीक्षा आणि वैचारिक लेखनातूनही अनेक साहित्यिकांनी मोठे योगदान दिले. शारांककुमार लिंबाळे यांचे ‘अक्करमाशी’ हे आत्मकथन महाराष्ट्राबरोबरच देश-विदेशातही गाजले. त्यांनी ‘दलित साहित्याचे सौंदर्यशास्त्र’ हा महत्त्वाचा ग्रंथ लिहून दलित साहित्याला वैचारिक आणि समीक्षात्मक आधार दिला.

तसेच आत्माराम राठोड यांनी उपेक्षित बंजारा समाजाचे दुःख, त्यांची संस्कृती आणि संघर्ष आपल्या साहित्यातून प्रभावीपणे मांडले. या सर्व साहित्यिकांनी मराठी साहित्यातील प्रस्थापित चौकटी मोडून काढल्या. त्यांच्या लेखनामुळे मराठी साहित्य अधिक वास्तववादी, संघर्षशील आणि सर्वसमावेशक बनले.

शंकरराव खरात हेही १९६० पूर्वीपासून दलित आणि उपेक्षित समाजाच्या भावना आपल्या लेखनातून व्यक्त करणारे महत्त्वाचे लेखक होते. लक्ष्मण माने यांचे ‘उपरा’ हे आत्मकथन विशेष गाजले. लक्ष्मण माने आणि लक्ष्मण गायकवाड यादोघांनीही आपल्या लेखनातून वंचित समाजाचे वास्तववादी चित्रण केले. दोघांच्या साहित्याला साहित्य अकादमी पुरस्काराने गौरविण्यात आले.

समारोप

१९५० ते २००० या काळातील मराठी दलित आणि वंचित साहित्य हा केवळ एक साहित्यप्रवाह नव्हता, तर तो सामाजिक परिवर्तनाचा एक व्यापक सांस्कृतिक संघर्ष होता. या साहित्याने शतकानुशतके उपेक्षित राहिलेल्या समाजघटकांना स्वतःचा आवाज दिला. दलित, कामगार, स्त्रिया, आदिवासी आणि वंचितांच्या वेदना, संघर्ष, स्वाभिमान आणि विद्रोह या साहित्याच्या केंद्रस्थानी आले.

अण्णाभाऊ साठे, नारायण सुर्वे, नामदेव ढसाळ, बाबुराव बागूल, दया पवार यांसारख्या साहित्यिकांनी मराठी साहित्याच्या पारंपरिक चौकटी मोडून काढल्या. त्यांनी साहित्याला बंदिस्त अभिजन विश्वातून बाहेर आणून ते झोपडपट्ट्या, गिरणगावे, महारवाडे आणि रस्त्यावरच्या संघर्षमय जीवनाशी जोडले. त्यांच्या लेखनात केवळ वेदना नव्हत्या, तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणाही होती.

दलित स्त्री लेखिकांनी या साहित्याला आणखी व्यापक आणि संवेदनशील केले. त्यांनी जातीभेद आणि पुरुषसत्ताक व्यवस्थेच्या दुहेरी शोषणाचे वास्तव धाडसाने मांडले. आत्मकथन, कविता, कथा आणि शाहिरी यांच्या माध्यमातून या साहित्याने मराठी समाजाला आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडले.

या साहित्याचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्याने मराठी भाषेला नवा आशय, नवी भाषा आणि नवी सामाजिक जाणीव दिली. दलित साहित्याने साहित्य हे केवळ मनोरंजनाचे माध्यम नसून सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन असू शकते, हे सिद्ध केले. त्यामुळे मराठी साहित्याच्या इतिहासात १९५० ते २००० हा काळ दलित आणि वंचितांच्या आवाजामुळे विशेष महत्त्वाचा ठरतो.